Vervlogen tijden op het Fort aan de Ossenmarkt in Weesp in beeld gebracht en toegelicht

2 mei 2010

Op zaterdag 17 april 2010 ontvingen de historici Pim Griffioen en Ron Zeller op zeer gastvrije wijze de 22 mensen die zich opgegeven hadden om door de heren rondgeleid te worden door en over dit prachtig gerestaureerde verdedigingswerk. Zij hebben er hun domicilie, van waaruit ze allerlei activiteiten ontplooien om de Stelling van Amsterdam te promoten. Een toevallige overeenkomst was dat het deze ochtend qua geluiden uit de lucht met wat fantasie 1892 had kunnen zijn. In dat jaar ging de Vesting Weesp over van de Nieuwe Hollandse Waterlinie naar die Stelling. Vogels hadden toen bijna het alleenrecht in het zwerk. Af en toe gestoord door een ballon misschien, maar verder was er voor die beestjes nog geen vuiltje aan de lucht. Voor de toenmalige legerleiding ook niet. Deze ging gestaag door met het in hun ogen volmaakte plan voor het verdedigen van Amsterdam. Het moest één groot verdedigingswerk worden. Bij de aanleg beperkte men het gebruik van inundaties maar hield wel rekening met de rond 1880 ontwikkelde brisantbom. De tot dan toe toegepaste bakstenen constructies degradeerden daardoor tot bordpapier. De constructeurs gingen noodgedwongen over tot met aarde bedekte betonnen kazematten. Het minder gebruik maken van water om de vijand tegen te houden kwam mede door de hoge grondprijzen rond onze hoofdstad. Een pluspunt was dat bij langdurig beleg van de Stelling, de droog gebleven grond gewoon voor de voedselvoorziening gebruikt kon worden. De teruggetrokken legeronderdelen zouden het dan, samen met de burgers, vol kunnen houden tot ze door een bondgenoot ontzet zouden worden. Een goed doordacht plan dat met de kennis van nu gedoemd was te mislukken. Om dat allemaal aan ons uit te leggen waren we aan het goede adres. In het in 1861 gebouwde torenfort hadden de rondleiders de tentoonstelling over de Stelling speciaal voor ons in de centrale hal neergezet. Daar was te lezen dat het verdedigingswerk een omtrek van 135 km heeft en bestaat uit 42 forten, die in een kring op een afstand van tien tot vijftien kilometer van Amsterdam liggen. De Stelling van Amsterdam is in 1997 tot UNESCO Werelderfgoed gebombardeerd vanwege het feit dat het de laatst gebouwde vesting van Europa is.

Een van die 42 is het Fort aan de Ossenmarkt, dat samen met de forten Uitermeer en Hinderdam ook deel uit maakte van de Hollandse Waterlinie. Het is eigenlijk een ronde verdedigbare toren met een hoogte van 9 en een middellijn van 34 meter. Op het hoogste punt stond een geschutsbatterij, die een flink deel van het omliggende gebied kon bestrijken. In tijd van nood sloot een ophaalbrug het fort hermetisch van de buitenwereld af. In 1879 werd de oorspronkelijke gracht rond het torenfort gedempt om steunmuren en een dekkingswal aan te brengen ter bescherming tegen nieuw, krachtiger geschut. In 1983 is het fort gerestaureerd, waarbij tevens de wal weer verwijderd is om plaats te maken voor de oorspronkelijke gracht. Het is bijna niet voor te stellen dat er tijdens de mobilisatie van 1914-1918, 230 man in geleefd heeft. Slaapplaatsen, keuken, bakkerij, gemeenschappelijke ruimte, privaat, alles was inpandig aanwezig. Een pretje zal het niet geweest zijn. Sommige soldaten zaten er wel twee jaar! Pleister op de wonde was dat het ondanks alles een stuk beter voor elkaar was dan tijdens de mobilisatie van 1870, die het gevolg was van het uitbreken van de Frans-Duitse oorlog. Door schade en schande leerde de legerstaf toen dat ze zuiniger op hun eventueel in te zetten soldaten moesten zijn. Reumatiek en longontsteking vloerde in dat jaar een flink deel van de manschappen.

Natuurlijk kwamen ze wel buiten, maar ze zullen met andere gedachten dan wij op de 'Groene Punt' van Weesp gestaan hebben als ze de wacht hadden. Het voormalige genieterrein, beschermd door het zeventiende-eeuwse bastion Bakkerschans aan de Vechtzijde, is een oase van rust binnen de voormalige vestingstad. Vanaf dit punt kon Smal Weesp in de gaten gehouden worden alsmede de spoorbrug over de Vecht, die in het traject van de Oosterspoorlijn naar Hilversum lag. Het geschut beheerste de situatie van het noorden tot het zuidoosten. Dientengevolge mochten in dat schootsveld alleen houten huizen gebouwd worden, die bij oorlogsdreiging snel af te breken waren. Aan het begin van de Lange Muiderweg is er nog een te zien, terwijl langs de Utrechtseweg (die wij de Klomp noemen) er nog legio staan, allemaal in zeer goede staat. De uit 1853 daterende Kringenwet heeft tot 1963 bepaald wat er binnen de kringen rond een verdedigingswerk wel of niet gedaan mocht worden. Die wet is er debet aan dat het rond vestingen en vestingstadjes vaak winderig is. Het landschap moest open blijven. Dat is een zegen gebleken, ook in recreatief opzicht. In alle rust kan er rond heel Amsterdam genoten worden van de ruimte die dankzij de aanleg van de Stelling beschikbaar is gebleven.

Na een dankwoordje en het overhandigen van een attentie aan de gastheren ging iedereen huiswaarts, een stukje wijzer wat betreft zijn of haar directe omgeving. Gerard Baar

Terug naar het nieuwsarchief.

Terug naar Actueel.