Woerden, een historische wandeling waard

14 augustus 2008

De start van de excursie op vrijdagavond 16 mei 2008 vond plaats vanuit het Brediuspark. Een park, gelegen aan de rand van het stadsgebied, waarachter de wijdsheid van het Groene Hart een aanvang neemt. Onze gids, de heer Dirk IJtsma, merkte bij de opening van zijn verhaal terecht op dat ons dorp en Woerden gemeen hebben altijd grensgebied geweest te zijn. Woerden alleen al veel langer. Op de paar meter hoge zandplaat waarop het huidige centrum staat, bouwden de Romeinen een Castellum als onderdeel van hun verdedigingsgrens, de Limes. Deze liep vanaf Katwijk langs de Oude Rijn via de Donau tot aan de Zwarte Zee. Opgetrokken om de barbaren uit hun rijk te weren. Ze gingen die noordelijke gebieden niet meer binnen na de in 50 n.C verloren slag in het Teutoburgerwoud. Dat het een bevaarbare grens was blijkt later als we de mooi weergegeven opgravingen bekijken aan de hand van hele grote billboards, die in de recentelijk aangelegde tien meter diepe parkeergarage precies naast het Castellum, aan de wanden hangen. Van dat alles is niks te zien als je je op een mooie avond te voet richting binnenstad begeeft. Het eerst zichtbaar wordt de latere geschiedenis. De nieuwbouwwijken die met een brug, de Parijse Brug over de tweede vestinggracht, met het centrum verbonden zijn. Die tweede gracht groeven de middeleeuwse bewoners omdat hun vestingstad uit haar voegen barstte. Waar wij langsliepen was nog gedeeltelijk een ravelijn te zien. Nu in gebruik als kerkhof. Zo'n ravelijn is een driepuntig bolwerk, buiten de vestinggracht gelegen, aangelegd om een stuk stadsmuur tussen twee bastions of een stadspoort te kunnen verdedigen. Hier opgeworpen tegen aanvallen van ons land, want wij hoorden bij Utrecht. Sommige Bisschoppen van Utrecht gedroegen zich als wereldse heersers en probeerden hun macht en bezittingen uit te breiden. De taak van Woerden was de grens van Holland te beschermen. Wij kuierden vredig verder, ogen en oren tekortkomend. Af en toe opgeschrikt door fietsgebel, een aanmaning om op te letten, naderden we een markant gebouw met bovenop een zwaan. De Lutherse kerk, oprijzend tussen verwaarloosde bakstenen huizen en een paar gerestaureerde, was oorspronkelijk een schuilkerk met 600 plaatsen! Aan de achterkant is hij wel helemaal onzichtbaar gemaakt door tegen zijn gevel geplakte hoge woningen. Het blijft een vreemde manier van gedogen! De straat begon wat op te lopen en kwam uit op de Rijnstraat. Tot 1961 stroomde hier de Oude Rijn.Weliswaar smal, maar toch. Het stadsbestuur besloot tot demping. Het geboortehuis van de beroemde streekromanschrijver Herman de Man staat er nog. Anno 1634, met in de gevel een onlangs ingemetselde gedenksteen. Net om de hoek stuitten we op brede hardstenen banden tussen de straatstenen. Ze zijn onderdeel van de markering die de omtrek aangeeft van het voormalige Romeinse Castellum. Net daarbinnen staat het gerechtsgebouw, met Vrouwe Justitia hoog in de gevel. Vlak naast haar zit een luguber detail verwerkt in een leeuwenbek. Uit die muil kon een balk naar buiten geschoven worden om als galg te dienen. Alleen heel verschrikkelijke misdadigers kwamen hier aan hun einde. Ze moesten als afschrikwekkend voorbeeld dienen voor de op sensatiebeluste toegestroomde menigte. Het gebouw herbergt nu het Stadsmuseum. Ruimschoots binnen het Castellum staat de Hervormde Kerk. Bonifatius liet in hout bouwen op heidense bodem maar de vooruitgang stond niet stil. Met baksteen, gebakken uit rijkelijk voorhanden klei binnen handbereik, begon de stad aan de bouw van een stenen Godshuis. Dat hield de heidense denkbeelden er helemaal onder. Maar in de gevels zitten toch tufstenen verwerkt die door de Romeinen per vrachtschip waren aangevoerd om hun Castellum neer te zetten. Achter de kerk strekt zich een plein uit met een nieuw-oude uitstraling. Heel mooi gedaan. Voor we het kunnen oversteken moet weer de barriere overwonnen worden. De denkbeeldige Castellumlijn. We gaan de vicus binnen. Het domicilie van de gewone burgers, waaronder zich best wel Germanen bevonden zullen hebben.. Rome lag ver weg. Daarna valt het eerst een gedenksteen op die ter gelegenheid van het 500-jarig bestaan van de jaarmarkt aangebracht is aan de muur van de oude kerk. Daaruit blijkt dat zich van 1410-1910 en verder hier van alles heeft afgespeeld. Hoofdbestanddelen vee en voedsel. Daaromheen charlatans etc. Bij het richting parkeergarage lopen gaan we toch weer iets naar beneden. Woerden was een tweedijksstad, aan beide oevers van de Oude Rijn langzaam gesticht of opgebouwd zo u wilt. In fases. Net als de stadsvernieuwing. Het een roept het ander op. Een mooi plein met nieuwe winkels geeft een impuls waarvan buiten het gebied liggende ondernemers op den duur weer het slachtoffer worden. Of er dan kapitaal genoeg overblijft om de rest te redden? Een stad moet wel in evenwicht blijven. Platbranden is uit de tijd. Dat overdacht ik in de tijd die we nodig hadden om naar de lift van de ultramoderne voorziening toe te lopen die het mogelijk maakt automobilisten onder de grond te laten parkeren. Woerden wilde mee in de vaart der volkeren. Er mocht gegraven worden tot precies aan de grens van het oude Castellum. De graafwerkzaamheden namen tijd in beslag omdat archeologen, omringd door amateurs, zich deze enige mogelijkheid niet wilden laten ontnemen, hoewel gezegd moet worden dat er van alle kanten medewerking is verleend. Dat heeft geresulteerd in een voor iedereen toegankelijke permanente tentoonstelling, die laat zien, op diepte, wat er zoal gevonden is. In de lift ligt een kikkerfibula tentoongesteld in een onverwoestbaar glazen kastje. Op de onderste etage zijn allerlei spijkers, fibula's, munten en andere zaken te zien, in massief plexiglas gegoten. Gevat in een aluminiumlijst. Hele grote afbeeldingen van een opgegraven schip, de Woerden 7, laten zien wat er omgehaald moest worden om zoiets voor het nageslacht te bewaren. Dit Romeinse vrachtschip leed aan witrot. Het is omzichtig in stukken van een meter gezaagd zonder het te lang bloot te stellen aan de atmosfeer. Alles is naar Mainz vervoerd, waar de know-how aanwezig is om het te redden, maar het wordt een kwestie van jaren. Aan de bovenzijde zaten ronde gaten. Met behulp van een touw kon daarmee de roeispaan op zijn plaats blijven. Grote detailfoto's van terra sigillata (Romeins aardewerk) sieren aan alle kanten de wanden, o.a. gebakken door Titulinis en Victor. Zo leef je toch voort. Een Spaans zwaard, dat misschien levens beëindigd heeft, fleurt wat verderop het geheel nog meer op. Grappig is dat op alle pilaren van de parkeergarage Romeinse helmen geschilderd zijn. Voor we de lift weer nemen staan we stil bij een reuzenfoto die een doorsnede laat zien van de aardlagen onder het Castellum zoals die deels door mensenhanden in de loop der eeuwen gevormd zijn. Een paar centimeter dikke, zwarte streep trekt de aandacht. Dit aslaagje is het bewijs dat de opstand der Bataven onder Claudius Civilis, in 70 na Chr., werkelijk plaatsgevonden heeft. Ze staken alles in de fik langs de Limes tot voorbij Nijmegen. Weer boven vertelt de gids, als we de Rijnstraat op een ander punt oversteken, dat er veel bruggen over de Oude Rijn hebben gelegen. Bij een ervan stond een café waar Kate Mie de scepter zwaaide. Als de schuitenjagers vlakbij die brug waren gaven ze de boot een zwieper, liepen gauw naar haar raambuffet om een pikketanesie achterover te slaan, waarna ze, na het hardlopend inhalen van de voort te trekken schuit, hun zware beroep misschien een poosje wat lichter opvatten. De katholieke kerk rijst rank, trotsig en rijkelijk afgewerkt hemelwaarts. De gelovigen kwamen vijftigduizend gulden tekort om de bouw zo rond 1870 te kunnen verwezenlijken. Voor een lid van het kerkbestuur was dat geen probleem. Hij schonk ze het benodigde bedrag. In de volksmond heette het dat hij dat geld met druppels verdiend had. Maar dan wel met ontelbare, want hij exporteerde jenever naar Rusland. Vlak naast die kerk tekent zich het massieve stadskasteel af. Sober en vierkant staat het daar, door de slotgracht van de stad losgekoppeld. Een lange trap voert ons naar een openstaande poort, in een drie meter dikke muur, waardoor we op de binnenplaats komen. Het kasteel heeft een totale restauratie ondergaan. Het gaat ondermeer gebruikt worden voor culturele doeleinden. Het is tot Woerdens' bovengrondse boegbeeld gebombardeerd. De kelders waren vroeger in gebruik als vrouwengevangenis. De terugtocht naar het vertrekpunt Bredius deed sommige deelnemers bijna de das om, maar ook die moesten toegeven dat de drie uur durende rondleiding de moeite waard geweest was.
Gerard Baar

Terug naar het nieuwsarchief.

Terug naar Actueel.