Een interessante zaterdagmorgen...

26 juni 2007

Zaterdag 9 juni jl om 10 uur stonden alle deelnemers aan het historisch rondje Breukelen aan de voorkant van het buiten Boom en Bosch geschaard rondom de historicus Arie Manten. Dat dachten ze, want het bleek de achterkant te zijn. De voorkant bevond zich aan de vroegere hoofdroute, de zegepralende Vecht. Met gevoel voor stijl liet de gemeente Breukelen toen ze het als gemeentehuis in gebruik nam een tuin aanleggen in Lodewijk de XIV-stijl. Een Le Nôtre tuin zogezegd. Hier begon Manten zijn relaas. Van het Breukelen van voor het Rampjaar 1672 is zo goed als niets meer over. Totaal verwoest door de Fransen. Alleen Slot Oudaen en een deel van de kerk bleef gespaard. Het Regthuys verwoestten ze pas bij hun vertrek. Legerleiding zit graag droog. Boom en Bosch kreeg kort daarna een nieuwe eigenaar. De zoon van Michiel de Ruyter kocht het. Het buitenhuis is gebouwd in de Vechtstijl, te omschrijven als een ontwerp in 4 kwadranten uitgevoerd, met op iedere hoek van het dak een schoorsteen. De gang liep van voor tot achter. Hij doopte zijn buiten Ruytervecht. De eigenaar van kort na 1700 liet de Catalpaboom planten, die nu de oudste boom van het dorp is. Diens bloei lijkt op een orchidee. Aan de achterkant, gericht naar de Route Imperial, nu de Rijksstraatweg, nodigt een tuin in de Engelse landschapsstijl ons uit tot een wandeling. Die tuin was vroeger veel groter; een deel heeft plaats moeten maken voor de Kaasmarkt waar iedere week zo'n driehonderd boeren met hun brikken de kaas kwamen verkopen. Het buiten strekte zich vroeger uit tot aan het Ronde dorp Breukelen. Voor de hoofdingang van het huis staat moederziel alleen, lopend stil, het hondje van Kees de Tippelaar. Kees, ook in brons uitgevoerd, is door onverlaten van zijn sokkel gesneden en meegenomen. Deze Kees, die Dudok de Wit heette, was een kleurrijk figuur binnen het Vechtlandschap. Vanwege een enorme erfenis hoefde hij nergens over in te zitten, zodat hij onbezorgd dag in dag uit kon wandelen. Daarbij schuwde hij het niet kritiek te uiten als iets hem niet beviel. Zo vervulde hij toch een functie binnen het dorpsleven. Uit een legaat van hem krijgen de kinderen op alle scholen van Breukelen nog ieder jaar een keer poffertjes te eten.

Al pratend liep Manten met ons richting Ronde Dorp. Hij wees ons op de rugzakwoningen die het hele grote blok van de in aanbouw zijnde nieuwe Albert Heijn ommantelen. De buitenkant krijgt zo het gezicht van een oude straat. Net voor de Danne (de in onbruik geraakte vroegste scheepvaartverbinding met Amsterdam) wees hij naar de Vijfhoek (een veldnaam, geen synagoge) waar op een plek ten zuidenvan het huidige Vecht en Dam, een nog steeds tot op de dag van vandaag onmisbaar onderdeel van de samenleving stond, een brouwerij!

Op de hoek van de Brugstraat en de huidige Kerkbrink staan we precies in het midden van het oude Ronde dorp. Het bestond uit dicht opeengepakte huizen, doorsneden door smalle stegen, die op een woerd - een iets hoger gelegen droog gedeelte - gebouwd waren. Een steeg leidde naar de Vecht. Iedere burger had het recht (dat stoeprecht heette) water te gaan halen bij de steiger. Naast die steiger staat een huis uit 1680. De beurtschipper woonde er. Een man van aanzien en gewicht. Om op te scheppen had hij een fopgevel nodig met op de hoeken tegen de muur getimmerde jaloezieën. In de steeg staat nog een ijspakhuis. Een dikke spouw, gevuld met turfmolm, bewerkstelligde dat brokken uit de Vecht gehakt ijs tot diep in de zomer door de slagers van Breukelen ter koeling van het vlees gebruikt konden worden. Als we de watersteeg uitkomen zien we rechts het oude rechthuis staan. Het onderstuk van het gebouw dateert van voor 1672 omdat het uit steen bestond. Op de hoek was de Waag,waarvan eigenlijk niets meer te herkennen is. We lopen richting straatweg. Aan de andere kant van de straatweg, die vroeger een dijk was, opgeworpen om het van het achterliggende gebied komende hoge water te keren, zijn we ineens buiten het oude Ronde Dorp. Daar staat de kerk sinds de tijd van Bonifatius .De Friezen hielden hun rituelen altijd buiten hun nederzetting. Bij een boom of een steen. Bonifatius had na correspondentie met de paus van Rome het consigne gekregen snel te werk te gaan. Hij moest de voornaamsten overhalen zich te laten dopen samen met hun onderdanen. Vervolgens snel een altaar plaatsen over, op of bij het heidense symbool. Dan naar de volgende bewoonde plek. De rest kwam later wel. Dat heidense rituelen lang in zwang bleven, bleek uit latere opgravingen. Tot in de dertiende eeuw begroef de bevolking haar doden nog met het goedkoopste muntje dat er bestond in de mond. Dat was het geld voor de veerman om ze naar de andere kant te brengen.

Aan de achterkant van de kerk stonden we op het Vrijthof. Een immuniteitsplek voor mensen die iets uitgevreten hadden. Daar vond dan met de geestelijkheid overleg plaats over de te volgen procedure. Toevallig woonde in de vorige eeuw de eerste vrouwelijke advocaat van de Vechtstreek op een steenworp afstand. In de toren ,die een keer ingestort is, zit een gedenksteen. De tekst lezend lijkt het alsof mevrouw Pergens, de echtgenote van de Heer Ortt van Nijenrode, het herstel volledig zelf betaalde. Uit onderzoek bleek dat ze alleen de lening verstrekt had.

Aan de Kerkvaart, waar alle schuiten met opbrengsten van het land doorheen moesten om hun goederen bij de kerk te verhandelen (ook om een deel aan de geestelijkheid af te staan) staan kleine diaconiehuisjes . Vanaf de straatweg gezien zijn er drie aaneen bij een voormalig catechisatiegebouw gevoegd en in zijn geheel tot rouwcentrum omgebouwd . Staand bij het oorlogsmonument, drie dalende duiven op een door mensenhanden omhooggehouden wereld, valt het oog op de voormalige hofstede de Poel, die nog de naam draagt van de Middeleeuwse Vroonhoeve. Eenbestuurscentrum, tevens herenboerderij uit de tijd vóór de kastelen,van waaruit ambtenaren het bestuur van de heer ten uitvoer brachten. Het monument is weer waterdicht daar het rieten dak al in zijn geheel vernieuwd is, de rest vordert. Naast de in marmer opgetrokken Rabobank staat een kunstwerk dat ''de zegepralende Vecht'' heet. Een in Lodewijk XIV- kledij uitgedost echtpaar huppelt vrolijk richting het oude postkantoor. Ze moeten de rijkdom van de streek uitbeelden. Om te laten zien dat er ook gewone mensen zijn liet de eigenaar van het er naast liggende Staete Wapen een beeldje van een jong dienstmeisje midden op zijn terras neerzetten, ook uitgevoerd in brons. Dat oude postkantoor heeft een merkwaardige geschiedenis. Rond 1884 had de projectontwikkelaar Willink-van Collen veel in de melk te brokkelen. Hij had ondermeer Boom en Bosch gekocht en een deel van het terrein, onder meer met een postkantoorbebouwd. Hij kwam op sluitingstijd een te verzenden brief brengen. Het meisje van de post zei dat dat niet meer ging omdat ze de kassa al afgesloten had. De man raakte zo gebelgd dat hij van het ene op het andere moment de huur opzegde. Het hele dorp was in rep en roer. Waar moest Kees de Tippelaar nu zijn vele brieven posten? In de Herenstraat kwam gelukkig een pand beschikbaar. Net over de brug staat naast de kerk het spuitgastenhuisje, nu de wereldwinkel. Er bovenop hangt een bel. Die diende niet als brandalarm maar was de bel van de kaasmarkt die daarachter in de negentiende eeuw werd gehouden.

Breukelen bestond vroeger uit Breukelen Nijenrode en Breukelen-St. Pieters. De Vecht was ongeveerde grens. St. Pieters was bezit van het Kapittel van St Pieter te Utrecht. Lang hebben de geleerden gedacht dat de naam Breukelen van brok en lede afgeleid was. Dit betekent broek (moeras)aan een water. Recent is ontdekt dat het een meervoud van het Germaanse woord brokel is. Het bovenstaande is maar een deel van wat de heer Manten verteld heeft. Soms nam het geluid van het moderne verkeer de regie over, maar dat mocht de pret niet drukken.
Gerard Baar

Bekijk het fotoalbum Excursie Breukelen 2007.

Terug naar het nieuwsarchief.

Terug naar Actueel.