Een kijkje in de keuken van de buren

14 november 2006

Nadat voorzitter Jansen het 400ste lid van de Historische Kring had verwelkomd, te weten de heer Boers uit Kockengen, nam de heer C.H. Beelaerts van Blokland uit Vreeland voor de rest van de avond het woord. Aan de hand van dia's leidde hij de ongeveer 75 aanwezigen de Dorssewaardpolder rond, die wordt begrensd door de Vecht, de Kleizuwe en het Hilversums Kanaal. Hij begon de reeks met een luchtfoto waarop deels de geschiedenis van de polder herkenbaar was.
Net achter de huidige Van Leers Vatenfabriek en het Huis Brugzicht lag het gehucht Dorssen, rond het jaar 1000 gesticht, beschermd door het kasteeltje Groeneveld. Iets verderop stond ter afschrikking een galg op het Galgenveldje. De vormen van het uitgestrekte landschapspark van het Buiten Welgelegen (nu Groot Kantwijk), dat bijna de hele polder besloeg waren te herkennen in het kronkelige slotenpatroon. Jan van der Tuuk kocht het huis in 1781. Hij schiep in een tijdsbestek van 21 jaar een buitenplaats die zijn weerga in de streek niet zou kennen. Het begon aan de Angstel bij Baambrugge met een 2 km lange oprijlaan naar de Vecht. Over de rivier strekte het zich uit tot aan de Kortenhoefse polder. De tuinen waren in de Engelse landschapsstijl aangelegd, met nog enkele Barokelementen. Aan drie zijden van de Dorssewaardsepolder liet hij toegangshekken plaatsen. Aan de Kleizuwe, vlakbij Fort Kijkuit, bij Vreeland aan diezelfde Zuwe plus de hoofdingang aan de Bergseweg. Vanuit het Huis konden de bewoners door een speciaal aangelegde zichtas de Domtoren zien. Helaas greep Van der Tuuk te hoog, hij ging in 1802 failliet. Er bleef een landgoed over van één uur gaans,met duizenden bomen. Toen de laatste eigenaar, de heer Reael, rond 1850 overleed is al het hout gekapt. De vijf nieuwe eigenaren bouwden in de kale polder vier stolpboerderijen, waarvan er nog een over is.

Richting Den Berg troont het Huis Vreeden-Horst. In 1911 is het in zijn geheel een meter hoger gemaakt door de toenmalige eigenaar Pauw. De enige miskleun was dat de bouwers linkse pannen rechts en rechtse pannen links gelegd hebben. Het verhaal over bescherming tegen de heersende windrichting ging hier niet op. De lezinggever kan het weten, want hij woont er zelf. Het mooie houten hek is het enige houten hek in de Vechtstreek. Even verderop staat een boerderijtje dat er in zijn oudste vorm eerder stond. Een Amsterdamse koopman die het gekocht had logeerde daar zomers om de stad te ontvluchten. Hij was degene die het huidige Vreeden-Horst liet bouwen. Het lage langachtige huisje naast de boerderij (het heet nu waterhuisje) fungeerde vroeger als onderkomen voor de tuinman. Het papieren huisje dankt zijn naam aan zijn asfaltpapieren dak. De huidige eigenaar plakte er een vallende N tussen.

Groot Kantwijk diende jarenlang als proefboerderij van Twijnstra veevoeders, later UTD. Door de nieuwe eigenaar Zadelhoff is het omgetoverd tot een Europees paardenpolocentrum. Iets verder liep links van de weg over de dijk het jaagpad. Over het uitwateringsboezemvaartje van de Kortenhoefsewetering lag een bruggetje. Die hele hoek tot aan de sluis het Hemeltje stond bol van de nijverheid. Tegenover de boerderij Klein Kantwijk stond een elevator van de Ballast die zandschepen vulde met zand uit de Nes. Later kwam hier een handels- en bestratingsbedrijf. Precies op de hoek van de Bergseweg en de Gabrielweg bevindt zich nog altijd de boerderij het Hemeltje. Richting Gabrielmolen ligt dan voor Bergers de Dorssewaard aan de rechterhand. Vlak tegenover deze molen stond de oude molen die de waterstand van de Dorssewaard regelde. Rechtsaf de Kleizuwe op komen we in het bereik van de kanonnen van fort Kijkuit. Daar stonden vroeger houten huizen die in oorlogstijd gemakkelijk af te breken waren. Op het huisje Kleizuwe 8, dat wel van steen is, staat toch een afbraakteken. Een cirkeltje met een schuine streep. De NAM heeft hier in 1948 in de hoek Kleizuwe/Hilversums Kanaal een boortoren neergezet om naar olie te boren. Tevergeefs. Na een jaar gaven ze het op.

Naast Jagtlust staat nu een boerderij die precies op de zichtas van Welgelegen staat. Vlakbij Vreeland staat het door de familie Hooft gebouwde Moorse Huis. Het ligt aan de voormalige Vecht die met een grote bocht om het huidige Vreeland liep. Ongeveer bij het Sluisje langs de provinciale weg boog de rivier dan weer naar het westen. Vreeland ligt aan een gegraven stuk Vecht. Vanaf Nederhorst den Berg gezien lag het kerkje dus vroeger aan de westzijde van de Vecht. In gedachten terug langs die dode arm bereiken we Brugzicht weer. Dit huis heeft vele eigenaren gekend, waaronder rond 1800 een Portugese commissionair Daniel da Costa Gomez de la Penha. En na hem nog vele anderen. In 1886 vond er een inboedelveiling plaats waar naast 120 gordijnen en 80 schilderijen nog veel meer te koop was.

In 1888 bouwde Insinger naast Brugzicht een zuivelfabriek. Hij was kort eigenaar en na enkele anderen kocht uiteindelijk in 1906 Jurgens het spul. Die begon er een roomboterfabriek die tot 1930 in bedrijf bleef. Bernard van Leer nam de gebouwen over. Toen zijn personeel in zijn Amsterdamse bedrijf in staking ging bracht hij in één nacht al zijn verpakkingsmachines naar Vreeland. De fabriek groeide en groeide doordat hij vaten ging produceren. Klein Brugzicht een achter het bedrijf gelegen boerderij slokte hij gretig op. Hij was een circusliefhebber en zo kwam hij in het bezit van het te koop staande paardencircus Kavaljos waarvan hij ook zijn personeel en andere Vreelanders heeft laten genieten. De tent stond tot diep in de jaren tachtig achter de fabriek.

Tot slot moet gezegd worden dat de Dorssewaard goed bedeeld is met 10 bunkers binnen de Nieuwe Hollandse Waterlinie. De bouw van een van de bunkers vond plaats op een boerenerf. Overdag was het verboden militair terrein, maar zo gauw de boer moest gaan melken hief de dienstdoende wacht die status op. De heer Beelaerts van Blokland vertelde boeiend over zijn geliefde polder. Hij beloofde, voor wie alles op het gemak in het echt terug wil zien en horen, volgend voorjaar een fietstocht langs en misschien zelfs door een stukje van de Dorssewaardse polder te leiden.
Gerard Baar

Terug naar het nieuwsarchief.

Terug naar Actueel.