Wat er allemaal niet bovenkomt!

1 november 2005

Vrijdag 28 oktober hield de heer Lagerweij uit Haarlem, jaren werkzaam bij de archeologische dienst van Amsterdam die in de jaren zestig n.a.v. het graven van de metro was opgericht, een interessante lezing. In 1983 kreeg de archeologische dienst de gelegenheid om in de Warmoesstraat drie percelen minutieus te onderzoeken. De afgebroken huizen, waarvan de bakkerswoning het langst in gebruik is geweest, stonden op een stuk grond dat aan de achterkant grensde aan de Oude Kerk. Aan de hand van dia's liet de heer Lagerweij zien hoe het er bij een opgraving aan toeging en wat er voor de dag kwam. De vele vondsten gaven zicht op het leven van allerlei mensen die daar eens gewoond hebben. De archeologen vielen van de ene verbazing in de andere. Onder de fundamenten van de afgebroken bakkerswoning bleek het eerste stenen huis van Amsterdam te voorschijn te komen. Verder legde men de resten bloot van twee houten huizen en lemen woningen.

Die fundamenten lieten zien dat men bekend was met de problemen die bouwen op veengrond met zich meebracht. Voordat het veen bereikt zou worden, moest een graafmachine de betonharde grond laag voor laag afpellen, zoals het vakjargon luidt. De muur van het bakkershuis, die uit de 16e eeuw dateerde, rustte op een natuurstenen fundering en was groter dan het huis dat er voordien gestaan had. Die stenen waren waarschijnlijk 'over' van de bouw van de kerk die er voor de huidige Oude Kerk gestaan heeft. Hierop is het eerste stenen huis van Amsterdam gebouwd rond 1325. Het houten huis dat daarvoor op deze plek stond, was langer en had deels een fundering van 'n oude scheepswand en een eikenhouten werkbank. Een vroege vorm van recycling. Aan een scheepsplank was te zien dat er een lek in gezeten had dat gebreeuwd was. Breeuwen is het stoppen van een lek met mos en pek, die door een kram op hun plek gehouden worden. Aan de vorm van de kram kon men zien waar deze reparatie had plaatsgevonden. Elke havenstad had zijn eigen soort kram. In de eikenhouten werkbank zat een holle ruimte waar de timmerman zijn gereedschap in opborg. Onder deze fundamenten kwamen elzen- en berkenhouten paaltjes te voorschijn en dus niet de ' palen' waarop volgens het liedje Amsterdam gebouwd zou zijn. De onderlaag van deze uit circa 1290 gedateerde fundering bestond uit huiden. Geen koeienhuiden, maar op een bepaalde manier gestoken blokken klei die schuin tegen elkaar aan gestapeld op het veen gelegd waren. Zo'n blok klei noemde men 'huid'. Daarop stonden zijwanden die gemaakt waren van gevlochten wilgentenen, aangesmeerd met leem. Een dwarsdoorsnede van de lagen, het opgravingsprofiel genoemd, liet ook duidelijk de lijn van sedimenten zien die de grote overstroming van 1270 had achtergelaten. Het veen onder al deze lagen was zo samengedrukt, dat het er ondergronds uitzag als een omgekeerde terp.

Frappant was dat uit het onderzoek bleek dat de Oudezijds Achterburgwal nieuwer was dan de Nieuwezijds Voorburgwal. De oudste huizen in het 'oude' gedeelte dateerden uit ongeveer 1290 terwijl de oudste huizen in het 'nieuwste' gedeelte, aan de Nieuwedijk bijvoorbeeld uit 1190 dateerden. De Nieuwedijk heeft pas in de 18e eeuw zijn naam gekregen, daarvoor heette het de Molenwiekenzijde. Ook de vondsten uit de beerputten bevestigen dat het stadsdeel bij de Warmoesstraat jonger was dan rond de Kalverstraat en de Nieuwedijk.

Gelukkig werd het afval in deze tijden niet opgehaald. De bewoners gooiden alles ter plekke in de beerput. Aan de geur van de beerput - hoe scherper de geur, hoe jonger het afval- konden de onderzoekers bepalen hoe 'oud' de beerput ongeveer was. Op de onderzochte percelen bevonden zich verschillende beerputten. Opvallend was de multifunctionele beerput, die onder in een uitkijktoren was gemaakt, boven een gat van ongeveer 5 meter. Alle beerputten werden laag voor laag afgegraven om zo min mogelijk te beschadigen en ervoor te zorgen dat de voorwerpen die in een bepaalde tijd thuishoorden niet door elkaar zouden raken. De bovenste laag liet vooral voorwerpen zien uit ca. 1325 toen er rijke mensen in het huis met de natuurstenen fundering woonden. Ze vonden onder andere glasscherven van glazen afkomstig uit Noord-Italië en een porseleinen schaal uit Saksen met dadelresten. Dit wijst op handel met deze gebieden. De bewoners waren lakenhandelaren gezien de vele lakenloodjes die naar boven kwamen. Een met het oudste wapen van Amsterdam en 'n andere met het wapen van Leiden toen daar nog maar één sleutel op afgebeeld stond. Verder zagen we lapjes in allerlei kleuren en van verschillend materiaal, die misschien als 'wc-papier' gediend hebben. Ook diverse soorten aardewerk kwamen te voorschijn. Het in de bovenste laag gevonden aardewerk was door een van de eerste pottenbakkers van Amsterdam vervaardigd. De onderliggende laag bracht kannen en kruiken voort die bijvoorbeeld in de buurstad Haarlem gebakken waren of in het Rijnland. Uit dezelfde periode dateren de stukjes barnsteen die gebroken waren bij het boren van gaatjes in de stenen. Dit zou erop wijzen dat voor de lakenkooplieden er een rozenkransmaker in het huis gewoond heeft, daar barnstenen kralen deel uitmaakten van de rozenkrans. De onderste laag in de beerput leverde scherven van kookpotten met drie poten, opdat ze op de onregelmatige vloeren niet om zouden vallen. Hier was over nagedacht. Net als over de vuurpinnen, gemaakt van smeedijzer, waarin men brandende twijgen stak, die als een soort fakkels licht moesten geven in de donkere huizen. Deze pinnen werden in de grond gestoken en waren de voorlopers van de vuurpotjes met raapolie en een lontje die later aan de balk gehangen werden. Ook de stenen vuurpotjes zijn in grote getale teruggevonden in de beerputten.

De opgravingswerkzaamheden aan de Warmoesstraat brachten vele verrassingen over het verleden van Amsterdam naar boven. De heer Lagerweij verraste ons met zijn enthousiaste betoog en mooie beelden op een terugblik op het leven in een stad die niet overal op palen gebouwd bleek te zijn.

Terug naar het nieuwsarchief.

Terug naar Actueel.